Categorie

Flair Column

Categorie

De afgelopen weken heb ik ontzettend veel informatie gedeeld over rouw. En vooral over hoe je daar mee om kunt gaan. Denk nou niet dat rouw alleen voorbehouden is aan de dood. Rouw kan zich bij elke vorm van verlies aan doen, en is zeker niet alleen voorbehouden aan de dood.

Hoewel we snel geneigd zijn om andere vormen van verlies af te doen als “minder ernstig” dan een verlies gerelateerd aan de dood, is dit in de praktijk totaal niet aan de hand. Een verlies is een verlies, en op welke manier je hiermee te maken krijgt, heeft helemaal niets te maken met jouw recht op rouw.

In deze laatste column geef ik enkele voorbeelden van verlies waarop een rouwreactie toepasbaar is.


Verlies van liefde

Als een relatie over gaat dan komt daar vaak verdriet bij kijken. Zelfs als je misschien zelf de keuze hebt gemaakt om met een relatie te stoppen. Je hebt samen patronen opgebouwd, rituelen en hebt een leven samen. Dat houdt dan ineens op. Ook hier kan een rouwreactie op plaatsvinden. En ook hier geldt voor dat je het verlies moet gaan integreren in je leven. Soms gaat dat makkelijk, soms heel moeilijk.

Natuurlijk heb ik voor Stefan een leven gehad, dus ook andere relaties. Toen mijn relatie na 6 jaar sneuvelde, ook al stonden we daar allebei achter, heb ik enorm verdriet ervaren. Ik moest verhuizen, we moesten los van elkaar een nieuw leven opbouwen en ineens was ik avonden alleen. Ik vond dat enorm lastig. Maar ook na de dood van Stefan is er liefdesverdriet geweest. Dat vond ik niet te doen. Als ik dan verdrietig was over mijn verbroken relatie dan dacht ik al snel: “wat doe ik nou moeilijk, hij is toch niet dood?” Ik gunde mezelf mijn verdriet niet, omdat deze man nog in leven was, maar wij samen geen toekomst hadden. Tot ik me realiseerde dat ook dit verlies er gewoon mag zijn. Vergelijken heeft daarbij geen enkele toegevoegde waarde. Je raakt iemand kwijt, en de reden waarom doet niet ter zake.

Verlies van gezondheid

Mensen worden zomaar ziek. Ineens. Zonder reden zelfs. Als je dan ziek wordt, of er gebeurt iets met je lichaam waar je zelf geen invloed of hebt, (denk aan een kanker, een chronische ziekte, een amputatie, eigenlijk alles wat met je lichaam te maken heeft) dan lever je fysiek vaak in. Dat inleveren is een verlies. Dingen die je voorheen gewoon kon uitvoeren, kunnen ineens niet meer of gaan lastiger. Ook hiervoor geldt dat je dit verlies moet gaan integreren in je leven. Je neemt afscheid van wat ooit was en kon en probeert ervoor te zorgen dat je kunt leven met en ondanks het verlies van je gezondheid.

Fysiek gezien ben ik tiptop in orde. Ooit had ik een burn-out en dat was voor mij, als notoire harde werker, lastig om mee om te gaan. Niks doen betekent immers dat je lui bent. En nog steeds is dit mijn valkuil. Ik heb toen ingeleverd op mijn mentale gezondheid en ben me er nu dus meer van bewust dat ik niet meer in diezelfde valkuil moet stappen. In mijn naaste omgeving heb ik een behoorlijk aantal mensen die fysiek hebben ingeleverd. Dat ging niet zonder slag of stoot. Je ziet van dichtbij hoe ze in verweer komen, soms zelfs boos zijn en vaak ook een manier vinden om hun leven weer een andere invulling te geven. Klassieke voorbeelden van rouwverwerking. Verlies is verlies, dus ook van je gezondheid.

Verlies van werk

Werk betekent voor veel mensen zekerheid. De zekerheid van inkomen en dus wonen, eten en andere eerste levensbehoefte. In de afgelopen jaren hebben behoorlijk wat mensen hun baan verloren. Complete reorganisaties hebben er plaatsgevonden, waarbij mensen hoorden dat ze na een lang vast dienstverband niet meer nodig waren. Dit is een groot verlies. Je werk is een enorm onderdeel van je leven, als dat wegvalt dan voelt dat als een groot verlies. Aan een baan hangen zoveel extra factoren (inkomen, identiteit, zekerheid) dat dit een grote impact heeft op degene die zijn of werk verliest, en daarmee ook op hun omgeving.

Toen ik net zwanger was van mijn zoon, ging mijn toenmalige werkgever failliet. Ik had een vaste baan opgezegd om hier te gaan werken, waar ik uiteindelijk maar een jaar aan de slag kon. Juist door mijn zwangerschap voelde het verlies van werk als een enorme klap. Persoonlijk ben ik iemand die enorm aan zekerheid hangt, dus dit kon ik lastig plaatsen. Een nieuwe baan was lastig te vinden, want ik was hartstikke zwanger. Het taste mijn zelfvertrouwen enorm aan. Uiteindelijk heb ik 4 dagen na mijn bevalling een sollicitatiegesprek gehad (dit kan ik overigens iedereen afraden) wat me een baan opleverde. Crisis afgewend. Maar zo werkt dat niet voor iedereen. Verlies van werk is een verlies waarvan de impact vaak enorm onderschat wordt.

En zo zijn er nog legio voorbeelden van verlies waarin een rouwreactie prima toepasbaar is. Je schamen voor je gevoel is daarom nergens voor nodig. Verlies is niet te kwantificeren. Wat voor jou als een verlies voelt is het daarmee ook. Ongeacht waar dat verlies vandaan komt. Het is wel zaak om ervoor te zorgen dat jouw rouwreacties hierop “gezond” zijn en blijven.

Met deze columnreeks heb ik geprobeerd om je inzicht te geven in de manier waarop rouw werkt, wat je eraan kunt doen, en hoe enorm persoonlijk het is.

Rouw is van alle tijden, van alle mensen en van alle verliezen. De manier waarop jij ermee omgaat is dus ook alleen voor jou. Belangrijk is om je verlies te integreren in je leven op een manier die bij jou past. En laat nooit iemand je vertellen dat jouw manier niet de goede is.

Vlees verwerk je, verlies integreer je!  

Happy Mourning


Janke Verhagen (37) is spreker, trainer en freelance schrijver. In 2014 kwam haar vriend, en vader van haar zoon om het leven bij een vergismoord (wat een lelijk woord is voor een persoonsverwisseling). Zij realiseerde zich al snel dat de manier waarop zij met deze situatie zou omgaan, bepalend zou zijn voor de rest van haar leven. Janke is de oprichtster van Het is om te Janke. Ze is enorm georganiseerd, pragmatisch, een tikkeltje dwangmatig en is dol op blauwe M&M’s. Humor en sarcasme zijn voor haar onlosmakelijk met het leven verbonden, net als pittige discussie.

Wanneer je met de dood te maken krijgt, dan heb je al vrij vlot in de gaten dat hier een heleboel rituelen bij horen die in de loop der jaren zijn ontstaan. Rituelen vanuit gelovig oogpunt, maar ook vanuit maatschappelijk oogpunt. En die rituelen verschillen dan ook nog eens per cultuur om het geheel overzichtelijk te maken.

Rituelen passen vaak in hoe “men denkt dat het hoort”. Sommige zaken zijn zo ontstaan of gegroeid. En dat is helemaal niet erg. Rituelen bieden een vorm van troost bij afscheid. En troost is alleen maar goed.

Het meest bekende ritueel bij overlijden is de uitvaart. De uitvaart is eigenlijk het moment van afscheid nemen van degene die we verloren zijn. En zelfs binnen zoiets als een uitvaart zijn er ook weer grotere en kleinere rituelen terug te vinden. Muziek, soorten bloemen, sprekers. Allemaal rituelen die bijdragen aan een afscheid.


Na de uitvaart van Stefan, die al prachtig was (voor zover je dat van een uitvaart kunt vinden) zijn wij naar de kroeg gegaan met bijna alle aanwezigen. Vooral om zijn leven te vieren en samen herinneringen op te halen. Stefan was nou eenmaal meer een kroegtijger dan een bankhanger. Niet iedereen vond het een leuk idee dat wij dit wilden, en er zijn zelfs mensen geweest die het “maar raar” vonden. En dat is nou het mooie aan een ritueel: je bepaalt helemaal zelf wat je doet. Voor ons was deze vorm van een afscheid ritueel bijzonder en passend bij Stefan, dat we het zelfs nu nog wel eens herhalen.

Ook na het overlijden komen er rituelen naar boven waar je iets mee kunt, of niet. Wensballonnen, verjaardagen, de begraafplaats. En zo kan ik nog wel even doorgaan.

Belangrijk is bij een ritueel wat gekoppeld is aan rouw dat je het doet omdat het bij jou past. Niet omdat het van je verwacht wordt.

Het graf van Stefan bezoek ik zelden of nooit. Ik vind het niet fijn om er te komen, en heb er eigenlijk ook niks mee. De reden dat er überhaupt een graf is, ligt in het verlengde van de leeftijd van mijn zoon. Ik wilde hem een plek bieden waar hij heen kon gaan als die behoefte er was. De grafrechten heb ik afgekocht voor 20 jaar, dan is de keuze aan mijn zoon. Wat we wel ieder jaar doen op de verjaardag van Stefan is slingers ophangen bij het graf. Dit ritueel is door mijn zoon bedacht en we gaan trouw ieder jaar met slingers en M&M’s erheen. Een ritueel waar ik helemaal achtersta.

Hoe verder weg je komt van het verlies van iemand, hoe meer je ontdekt dat je, los van alle “normale” rituelen, ook steeds meer je eigen rituelen hebt ontwikkeld. Dit gaat overigens voornamelijk onbewust.

In ons huis hangt er een foto van Stefan op het toilet, dat was namelijk de plek waar Stefan graag kwam. Nog steeds als ik de toilet inloop geef ik deze foto, en dus eigenlijk Stefan, een knikje. En hoewel ik wel eens geprobeerd heb om mezelf dit af te leren, vond ik dat toch niet nodig. Het is namelijk mijn eigen kleine ritueel. Eentje waarvan ik denk dat hij hem kan waarderen.

Met andere woorden, rituelen en rouw zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Juist de kleine rituelen die jij zelf ontwikkeld gedurende de tijd, bieden vaak meer troost dan de grotere rituelen die wij allemaal kennen!

Happy Mourning!


Janke Verhagen (37) is spreker, trainer en freelance schrijver. In 2014 kwam haar vriend, en vader van haar zoon om het leven bij een vergismoord (wat een lelijk woord is voor een persoonsverwisseling). Zij realiseerde zich al snel dat de manier waarop zij met deze situatie zou omgaan, bepalend zou zijn voor de rest van haar leven. Janke is de oprichtster van Het is om te Janke. Ze is enorm georganiseerd, pragmatisch, een tikkeltje dwangmatig en is dol op blauwe M&M’s. Humor en sarcasme zijn voor haar onlosmakelijk met het leven verbonden, net als pittige discussie.


Als je met verlies te maken krijgt, dan is hier hulp voor. Fijn! Deze hulp is gelaagd, wat zoveel betekent dat, afhankelijk van de mate waarin jij hulp nodig hebt, deze aangeboden wordt.

Niet iedereen rouwt in dezelfde mate, en zeker niet iedereen heeft “last” van rouw in dezelfde mate. Om te stellen dat iedereen daarom linea reactie in therapie moet, is dan ook onzin.

Om dat duidelijk te maken onderscheiden we 3 soorten hulp bij rouw: rouwzorg, rouwbegeleiding en rouwtherapie. Alle drie de vormen zijn mij, zowel privé als zakelijk, bekend.


Rouwzorg

Deze vorm komt eigenlijk bij iedereen voor. Het gaat hier om twee soorten hulp die je (gevraagd of ongevraagd krijgt) en is gericht op het “normale” leven met aandacht voor het verlies. Eerst heb je jouw eigen sociale kring. Je gezin, vrienden, familie, collega’s etc. Eigenlijk iedereen die je normaal gesproken ook zou ontmoeten. De tweede laag bestaat uit mensen die je iets kunnen vertellen over psycho-educatie, je nieuwe financiële situatie of bijvoorbeeld huisvesting.

Mijn sociale kring is enorm, en hier kwam dan ook de meeste zorg vandaan. Met name zorgen dat ik gewoon mijn dagelijkse dingen zou doen, stond hierin centraal. Eten, douchen, naar de supermarkt. De tweede laag ben ik zelf gaan opzoeken. En eigenlijk zou je kunnen stellen dat ik nu jouw tweede laag ben. Jij zoekt immers iets over rouw & verlies, en ik voorzie je van informatie. Google was voor mij de grootste tweede rouwzorg leverancier.

Rouwbegeleiding

Wanneer jij gebukt gaat onder je eigen rouw en je “normale leven” gebukt gaat onder je rouwgevoelens dan is rouwbegeleiding een vorm van zorg die bij je past. Deze vorm richt zich op de breuklijnen tussen het huidige en vorige leven (voor en na het verlies) met als doel die lijnen te dichten en jouw je leven na het verlies opnieuw vorm te laten geven.

Belangrijk is hierbij dat het wederom maatwerk is. En een belangrijk aspect binnen rouwbegeleiding is dat er gewerkt wordt met een plan.

Een maand of 6 na het overlijden van Stefan, merkte ik dat ik moeite had met naar voren kijken. Ik voelde me kwetsbaar en had het gevoel dat iedereen continu wat aan te merken had op wat ik deed en voelde. Mijn keuze om een rouwcoach in te schakelen was op dat moment de juiste. Door zijn manier van vragen stellen, herstelde mijn zelfvertrouwen, kreeg ik meer grip op mijn emoties en mijn acties en werd ik me langzaam maar zeker bewust van het feit dat alleen ik verantwoordelijk was voor het verdere verloop van mijn leven.

Rouwtherapie

Dit is de zwaarste vorm van rouwbehandeling. Niet iedereen heeft genoeg aan zorg van haar omgeving of bij begeleiding. Therapie is dan de volgende stap. Vaak is rouwtherapie niet alleen gericht op het verlies wat je hebt geleden, maar op jouw als totale persoon. Je gaat, samen met een therapeut, op zoek naar jouw mogelijkheden en beperkingen ondanks en dankzij je verlies. Deze vorm vraagt openheid, kwetsbaarheid en een kritische blik naar jezelf. Het doel is bewustzijnsverruiming en persoonlijke ontwikkeling.

Hoewel ik van mening was dat ik goed onderweg was in mijn rouwproces, had ik nog steeds het gevoel dat ik mijn identiteit kwijt was. Het feit dat de pers mij continu omschreef als “Weduwe Eggermont” droeg hier overigens ook totaal niet aan bij. Samen met een psycholoog ben ik aan de slag gegaan. En inderdaad, uiteindelijk was de reden dat ik daar kwam misschien wel de dood van Stefan, maar de uitkomst ging daar totaal niet over. De uitkomst was een Janke die weer grip had op haar eigen identiteit, haar eigen denken, haar eigen handelen en die weer toekomstperspectief had. Een proces wat ik niet had willen missen.

Nogmaals, de mate waarin jij hulp nodig hebt (als je die al nodig hebt), is persoonlijk. Niet iedereen die een verlies meemaakt is “hulpbehoevend”. En als jij wel iemand nodig hebt: Good for you! In mijn ervaring kan zowel begeleiding als therapie je stukken verder helpen dan waar je ooit dacht te zullen zijn.

Happy Mourning!


Janke Verhagen (37) is spreker, trainer en freelance schrijver. In 2014 kwam haar vriend, en vader van haar zoon om het leven bij een vergismoord (wat een lelijk woord is voor een persoonsverwisseling). Zij realiseerde zich al snel dat de manier waarop zij met deze situatie zou omgaan, bepalend zou zijn voor de rest van haar leven. Janke is de oprichtster van Het is om te Janke. Ze is enorm georganiseerd, pragmatisch, een tikkeltje dwangmatig en is dol op blauwe M&M’s. Humor en sarcasme zijn voor haar onlosmakelijk met het leven verbonden, net als pittige discussie.


In mijn column over het integratieve rouwmodel kwam deze al even naar voren. Het duale procesmodel van rouw. Het gaat hierbij om herstelgericht en verliesgericht handelen en denken.

Gezond rouwen betekent niet dat je alleen maar herstelgericht bezig bent, het betekent juist dat je flexibel heen en weer beweegt tussen beide stijlen. Dit alles gaat overigens voornamelijk onbewust. Ik ken maar weinig rouwenden die hardop zeggen: “Zo nu ga ik eens lekker herstelgericht aan het werk.”

Uiteindelijk zal (bij een “normaal” verloop) de herstelgerichte beweging groter worden. Hiervoor staat geen tijd. Er is geen deadline of finish om te halen. Ook hier weer geen “Rouwen voor Dummies.”

Onze hechtingsstijl is ook weer van belang op de manier waarop we met rouw omgaan. Mensen met een veilige hechting bewegen makkelijk tussen verlies,- en herstelgericht in. (Men neemt aan dat dit komt omdat deze mensen hun emoties goed onder controle hebben.) Ben je vermijdend gehecht, dan heb je een voorkeur voor een herstelgerichte stijl en ben je angstig gehecht, dan zul je sneller je op het verlies zelf richten.


Er bestaan zelfs onderzoeken waarin gesteld wordt, dat met name mannen zich herstelgericht gedragen en vrouwen verliesgericht. Dit wordt geweten aan het “praktisch oplossend vermogen” van de man. Hoewel ik geen enkele wetenschappelijk onderbouwing heb, zie ik in de praktijk eigenlijk weinig verschil tussen man en vrouw. De verschillen zijn veel duidelijker terug te voeren naar, inderdaad, de manier van hechten.

Wat is nou verlies,- en herstelgericht gedrag?

Verliesgericht gedrag

Dit gedrag is gericht op echt de verlieservaring. Alles wat met het verlies te maken heeft, draagt hieraan bij. Het verlies staat centraal. En belangrijk is wel: dit is dus niet fout. Dit is zelfs belangrijk in de totaliteit van het rouwproces. Van stilstaan bij een verlies is nog nooit iemand slechter geworden.

Het wordt pas moeizaam als er naast verliesgericht gedrag en geen enkele moeite wordt gedaan om ook te herstellen.

De eerste weken na de dood van Stefan riep ik met enige regelmaat: “Ik doe niet meer mee aan de wereld, het heeft toch allemaal geen zin meer.” Dit is bij uitstek verliesgericht gedrag. Uiteindelijk deed ik weer gewoon mee, had ik het weer naar mijn zin en werd ik weer gelukkig.

Er zijn ook mensen die in dit verliesgerichte gedrag blijven hangen en die oprecht geen geluk en plezier meer uit zaken halen. Als dit te lang duurt (en deze periode is per persoon verschillend) is het raadzaam om er een professional bij te halen omdat depressie dan op loer ligt.

Herstelgericht gedrag

Herstellen na de dood van een dierbare is moeilijk. Helemaal de eerste periode. Langzamerhand wordt het makkelijker om weer dingen te ondernemen. Om weer aan de toekomst te denken. Herstelgericht gedrag is dus gericht op herstel. Op het vinden van een nieuwe invulling of rol. Weer leuke dingen doen en daarvan genieten.

Op de donderdag na de uitvaart vroeg mijn moeder of ik meeging met haar en mijn zoon naar de kinderboerderij. Het was tenslotte ook “gewoon donderdag”. In mijn hoofd dacht ik dat ze niet helemaal lekker was geworden, maar ik ging toch. Het werd een heerlijke middag. Dit voorbeeld haal ik vaak aan, omdat het voor mij zo’n duidelijke weergave is van herstelgericht gedrag.

Uiteindelijk draait het dus om het flexibel bewegen tussen zowel verliesgericht als herstelgericht gedrag. En je hoeft echt geen turflijstje bij te houden om te checken of er balans is tussen die twee. In 90% van de gevallen is het een organisch proces. Een proces dat geen tijdlijn heeft en persoonlijk is. Hoewel ik persoonlijk toch wel graag een lijstje had gehad en een actieplan daarbij. Alle beetjes helpen toch?

Tot op de dag van vandaag laat ik zowel verliesgericht als herstelgericht gedrag zien. Voor mij zijn die 2 in balans. En die balans is ook weer voor iedereen anders. De wetenschap van deze twee soorten gedragingen is voor mij al genoeg om er “wat mee te kunnen.”

Ik ben gezegend met een veilige hechting en een vooral herstelgerichte coping stijl. En dat maakt dat ik nu bijvoorbeeld deze column reeks schrijf. De herinneringen die het oproept aan Stefan richtten zich dus in mijn geval op het verlies. Het feit dat ik er mijn werk van heb gemaakt en nu jouw hiermee kan helpen is voor mij herstelgericht.

Happy Mourning!


Janke Verhagen (37) is spreker, trainer en freelance schrijver. In 2014 kwam haar vriend, en vader van haar zoon om het leven bij een vergismoord (wat een lelijk woord is voor een persoonsverwisseling). Zij realiseerde zich al snel dat de manier waarop zij met deze situatie zou omgaan, bepalend zou zijn voor de rest van haar leven. Janke is de oprichtster van Het is om te Janke. Ze is enorm georganiseerd, pragmatisch, een tikkeltje dwangmatig en is dol op blauwe M&M’s. Humor en sarcasme zijn voor haar onlosmakelijk met het leven verbonden, net als pittige discussie.


Hechten is de tegenhanger van rouw. Een quote die recht doet aan wat rouw eigenlijk is: Rouw is liefde die zijn adres is kwijtgeraakt!

De manier waarop je gehecht bent, bepaalt voor een deel ook de manier waarop je rouwt na een verlies. Hechting wordt hierbij weer voor een groot deel bepaald door de manier waarop je opgroeit. Daarnaast spelen factoren zoals karakter, sociale context en de aan,- of afwezigheid van steunfiguren, ook een grote rol. Een complicerende factor is dat rouw op zich ook weer invloed kan hebben op je manier van hechten na een verliessituatie.

Gemakshalve onderscheiden we vier soorten hechting:

  • Veilige hechting
  • Vermijdende hechting
  • Ambivalente hechting
  • Gedesorganiseerde hechting

De soort hechting wordt vooral bepaald door de balans tussen nabijheid en exploratie. Nabijheid kan je uitleggen als “consistente geruststelling” en exploratie als “vrijheid bieden”.

Wanneer het accent ligt op exploratie (veel of alleen maar vrijheid) kan er vermijdende hechting ontstaan. Bij een accent op nabijheid (veel of alleen maar bescherming) kan er een ambivalente hechting ontstaan. Gedesorganiseerde hechting ontstaat als er eigenlijk geen lijn te ontdekken valt in de opvoedmethode.

Mooi deze theorie, maar hoe zit dat in de praktijk. Kijk eens naar de manier waarop jij je kinderen opvoedt, of de manier waarop je zelf opgevoed bent. Geef of kreeg je enorm veel vrijheid? Of ben je altijd beschermd en doe je ditzelfde bij je kinderen? Persoonlijk vind ik dit het moeilijkste aspect van opvoeden. Wanneer laat je je kind los en wanneer bescherm je hem? Als ik dat antwoord zou hebben, dan was ik nu rijk geweest. Balans is het toverwoord. Theoretisch kan je stellen dat beide manieren toegepast moeten worden om te zorgen voor een zogenaamde veilige hechting.

De gevolgen op de manier van rouwen

Hoe verhoudt zich dan de hechting tot de manier waarop wij rouwen? De theorie is hier heel duidelijk over, en ik zie dit eigenlijk ook zonder uitzondering terugkomen in de praktijk.


Veilige hechting

Volwassenen met een veilige hechting reageren op rouw met:

  • Verschillende perspectieven
  • Reflectie naar zichzelf, de situatie en hun omgeving
  • Openheid
  • Consistentie

Vermijdende hechting

Volwassen met een vermijdende hechting reageren op rouw door:

  • De indruk te wekken geen zorg/steun nodig te hebben
  • Het minimaliseren van het belang van hechting
  • Zich onafhankelijk en sterk voor te doen

Ambivalente hechting

Volwassenen met een ambivalente hechting reageren op rouw met:

  • Het aanklampen van bestaande en nieuwe relaties
  • Afhankelijkheid
  • Extreem gedetailleerde verhalen over de verliessituatie

Gedesorganiseerde hechting

Volwassenen met een gedesorganiseerde hechting reageren op rouw met:

  • Een onduidelijke intentie
  • Onsamenhangende behoeften
  • Minimale motivatie
  • Een schouder ophalen
  • Bewegingen tussen vermijdende en ambivalente rouw reacties

Algemeen wordt aangenomen dat een veilige hechting een emotionele aanpassing tijdens een rouwproces positief ondersteunt.

Goed verhaal, en nu?

Ik kan alleen reflecteren op mijn eigen verliessituaties. Mijn hechting is veilig te noemen (zoals het overgrote deel van de mensen overigens), en ik herken mezelf in de genoemde rouwreacties. Hier moet ik wel een hele dikke vette MAAR bij aantekenen: ik herken namelijk ook tot op zekere hoogte de rouwreacties genoemd bij de andere hechtingsstijlen. Weliswaar in mindere mate, maar ze zijn er zeker geweest. Sommige zelfs vaker dan me lief is. Veel vaker zelfs. Misschien kan ik daar nog eens een artikel over schrijven, ik vermoed zelfs wel meer dan één, zo stiekem.

De theorie achter hechtingsstijlen in combinatie met rouwreacties is zeker toe te passen in de praktijk. Echter, het is niet altijd zo zwart-wit. Zoals met de meeste zaken van het leven. Rouw en de reactie daarop blijft een individueel proces welke niet chronologisch verloopt, of via een bepaald stramien.

Op sommige dagen haalde ik mijn schouders op, op andere dagen werd ik ineens extreem afhankelijk van anderen. Maar over het algemeen ging dat hele rouwen me best goed af. Dit kan ik nu, achteraf, prima zien. Toen ik er midden in zat, dacht ik alleen maar: “Ik doe het verkeerd, ik heb niet de juiste reacties, ik heb eigenlijk geen idee hoe dat hele rouwen moet!”

En dat is het hele duale aan rouwen. Er is geen goed. Er is geen fout. Er is alleen wat bij jou past en wat jij geleerd hebt toen je zelf jong was. Hechten en rouw zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar laat de theorie je niet vertellen hoe het moet. Vertel jij maar gewoon aan jezelf dat jij doet wat jij denkt dat goed is!

Happy Mourning!